Orta Dəhliz: Azərbaycanın qarşısındakı böyük imkan və böyük sual

Dünya ticarət yolları dəyişir. Bunun səbəbi yalnız iqtisadi rəqabət deyil. Müharibələr, sanksiyalar, siyasi risklər və logistika xərcləri ölkələri əvvəlki marşrutlara alternativ axtarmağa məcbur edir. Belə bir vaxtda Azərbaycanın qarşısına tarixi bir imkan çıxır: Şərqlə Qərb arasında sadəcə keçid ölkəsi deyil, mühüm logistika mərkəzi olmaq.
Bu imkanın adı son illərdə daha çox eşitdiyimiz Orta Dəhlizdir.
Çin və Mərkəzi Asiyadan başlayaraq Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya uzanan bu marşrut artıq yalnız xəritədə çəkilmiş xətt deyil. Azərbaycan rəsmi məlumatına görə, 2024-cü ildə Çinin müxtəlif limanlarından Orta Dəhliz vasitəsilə Azərbaycana 358 blok qatar göndərilib. Ələt limanına çatdırılma müddəti orta hesabla 8–10 gün, Qara dəniz limanlarına isə 12–14 gün göstərilir. Orta müddətdə marşrut üzrə 1000 blok qatarın göndərilməsi planlaşdırılır.
Amma əsas məsələ rəqəmlərin özündə deyil.
Əsas məsələ budur: Azərbaycan bu tranzitdən nə qədər böyük iqtisadi dəyər yarada biləcək?
Çünki yükün ölkədən keçməsi hələ avtomatik olaraq böyük gəlir demək deyil. Əgər Azərbaycan yalnız qatarların və yük maşınlarının keçdiyi ərazi olaraq qalarsa, qazancın əsas hissəsi başqa mərhələlərdə formalaşa bilər.
Əsl hədəf isə daha böyük olmalıdır.
Yük Azərbaycana gəlməli, burada saxlanmalı, çeşidlənməli, qablaşdırılmalı, sığortalanmalı, maliyyələşdirilməli və mümkün olduqda emal edilməlidir. Başqa sözlə, Azərbaycan “tranzit ölkəsi”ndən “logistika və ticarət platforması”na çevrilməlidir.
Bu fərq çox böyükdür.
Çünki bir konteynerin ölkədən keçməsindən əldə olunan gəlirlə həmin konteynerin ətrafında yaranan logistika, anbar, sığorta, bank, gömrük, servis və istehsal xidmətlərinin yaratdığı əlavə dəyər eyni şey deyil.
Azərbaycanın coğrafi üstünlüyü burada özünü göstərir. Xəzərin qərb sahilində yerləşən Bakı və Ələt həm dəmir yolu, həm avtomobil yolları, həm dəniz nəqliyyatı, həm də beynəlxalq ticarət bağlantıları baxımından mühüm mövqeyə malikdir.
Lakin üstün coğrafiya təkbaşına kifayət etmir.
Orta Dəhlizin gələcəyi Azərbaycanla yanaşı Qazaxıstan, Gürcüstan, Türkiyə və digər iştirakçı ölkələrin dəmir yollarının, limanlarının və gömrük sistemlərinin nə qədər koordinasiyalı işləməsindən asılı olacaq. 2025-ci ildə Azərbaycan, Qazaxıstan və Gürcüstan dəmir yolları dəhlizdəki “darboğazların” aradan qaldırılması üçün fəaliyyət planı imzalayıb.
Digər tərəfdən, Çindən Azərbaycana daşımaların 2030-cu ilədək indiki səviyyə ilə müqayisədə üç dəfə artmasının proqnozlaşdırılması Orta Dəhlizin qarşısında böyük potensial olduğunu göstərir.
Amma burada bir təhlükə də var.
Potensialı reallıqla qarışdırmaq olmaz.
Böyük logistika layihələrinin uğuru yalnız siyasi qərarlardan deyil, qiymətdən, sürətdən, etibarlılıqdan və xidmət keyfiyyətindən asılıdır. Əgər yük sahibi üçün başqa marşrut daha ucuz və daha rahatdırsa, coğrafi üstünlük kifayət etməyəcək.
Ona görə Azərbaycanın qarşısında əslində iki yol var.
Birinci yol — tranzit gəlirlərinə kifayətlənmək.
İkinci yol isə Orta Dəhlizin yaratdığı imkanlardan istifadə edərək ölkə daxilində yeni logistika, sənaye və xidmət iqtisadiyyatı yaratmaqdır.
İkinci variant həyata keçərsə, Orta Dəhliz yalnız dəmir yolu və liman layihəsi olmayacaq. O, Azərbaycanın iqtisadi modelinin dəyişməsinə təsir edə bilər.
Bu isə bizi daha böyük suala gətirir:
Neft gəlirlərinin əsas rol oynadığı iqtisadiyyatda növbəti böyük gəlir mənbəyi nə olacaq?

Murad Şahməmmədov